Velayet Hakkı Sahibi Eşin Müşterek Çocuğu Yurt Dışına Çıkarma Yetkisi ve Hukuki Sınırları

Velayet Hakkı Sahibi Eşin Müşterek Çocuğu Yurt Dışına Çıkarma Yetkisi ve Hukuki Sınırları

Türk Medeni Kanunu ve yerleşik Yargıtay içtihatları uyarınca, boşanma neticesinde velayet hakkı kendisine tevdi edilen eş; çocuğun bakımı, eğitimi, sağlık durumu ve ikametgahının belirlenmesi hususlarında münhasıran yetki sahibidir. Bu yetki, kural olarak diğer eşin muvafakatine ihtiyaç duyulmaksızın “velayetin kullanılması” kapsamında değerlendirilir.

1. Velayet Hakkının Kapsamı ve “Çocuğun Üstün Yararı” İlkesi

Velayet hakkı, doğası gereği çocuğun bedensel, zihinsel ve ruhsal gelişimine ilişkin kararların alınmasını içerir. Çocuğun Üstün Yararı ilkesi saklı kalmak kaydıyla; velayet sahibi, çocuğun yaşayacağı şehri veya ülkeyi belirleme hak ve yetkisine haizdir. Bu bağlamda, velayeti elinde bulunduran tarafın çocuğu yurt dışına (ister geçici seyahat ister yerleşim amacıyla) çıkarması için kural olarak diğer ebeveynin rızasını alma zorunluluğu bulunmamaktadır.

1. Yargıtay Uygulaması ve Kişisel İlişki Tesisi

Mahkemece velayet kendisine bırakılmayan eş ile çocuk arasında tesis edilen “kişisel ilişki”, velayet hakkının özüne müdahale teşkil edecek seviyeye ulaştırılamaz. Yargıtay’ın istikrar kazanmış görüşüne göre; velayet sahibi eşin, çocuğun geleceği ve yaşam standartları gereği yurt dışına gitme kararı alması, tek başına velayetin kötüye kullanılması olarak yorumlanamaz. Diğer eşin rızasının aranmaması, velayet hakkının “tam ve bağımsız” kullanılmasının bir gereğidir.

III. Pratik Engeller: Vize Süreçleri ve Hakimin Müdahalesi

Hukuk sistemimizde rıza şartı bulunmamasına rağmen, yabancı ülke konsoloslukları ve vize rejimleri, uygulama birliğini sağlamak adına “muvafakatname” talep edebilmektedir. Diğer eşin kötü niyetli olarak rıza vermekten kaçınması durumunda;

1. Dava Şartı Olarak “Hukuki Yarar”: Doğrudan mahkemeye başvurmadan önce, vize başvurusunun sadece “diğer eşin rızası eksikliği” nedeniyle reddedildiğinin tevsik edilmesi (belgelenmesi) gerekir. Aksi halde mahkemeler, ortada henüz doğmuş bir ihtilaf bulunmadığı gerekçesiyle davayı “hukuki yarar yokluğundan” usulden reddedebilmektedir.
2. Hakimin Müdahalesi (TMK m. 195): Vize reddi veya fiili bir engel oluşması durumunda, Aile Mahkemesinden “çocuğun yurt dışına çıkışına izin verilmesi” yönünde bir karar talep edilmelidir. Mahkeme, talebin çocuğun eğitim, sağlık veya yaşam kalitesini artırıp artırmayacağını (üstün yararı) inceleyerek rıza yerine geçen ilamı tesis eder.

IV.Çocuğun Yurt Dışına Kaçırılmasını Engelleme

Bazı hallerde, velayet hakkına sahip olan eş, diğer tarafın çocuğu görmemesi için çocuğu yurt dışına kaçırmaya girişebilir. Diğer eş bu durumda çocuğun yurt dışına çıkışının engellenmesini mahkemeden talep edebilir. Ancak durum özelinde bu husus çocuğun seyahat hakkının engellenmesi olarak yorumlanabileceğinden, mahkeme bu talebi kabul etmeyebilir. Talebin kabul edilmesi halinde çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulması yönünde tedbir kararı verilir.

Mahkemece çocuğun yurt dışına çıkarılmasının engellenmesi halinde, mahkemenin koyduğu bu yasağın kaldırılması yine mahkemeden talep edilir. Bu durumda ise, velayet hakkı kendisinde olan eş çocuğu kaçırma niyeti olmadığını mahkemeye somut delillerle ispatlamalıdır. Çocuğun hali hazırda yurt dışına kaçırılmış olması halinde çocuğun iadesi talep edilir.

Özetle, velayet hakkının tam kullanımı ilkesi gereği:

• Velayet sahibi, diğer eşin rızası ve mahkeme kararı olmaksızın çocuğu yurt dışına götürebilir.
• Ancak, yabancı resmi makamların muvafakat talebi nedeniyle sürecin tıkanması durumunda, yargı yoluna başvurulması zaruridir.
• Bu tür bir davada mahkeme, kişisel ilişkinin (görüşme günlerinin) yeni duruma göre yeniden düzenlenmesine karar vererek, çocuğun her iki ebeveyniyle bağını koruma yoluna gider.