xBodrum’da yayımlanan “Bodrum’un İlk ve Tek Bakanı Zeyyat Mandalinci” başlıklı yazıdaki iddialar tarihî kayıtlarla örtüşmüyor. Ulaştığımız belgelere göre Bodrum doğumlu Mustafa Hilmi Uran, Mandalinci’den yaklaşık 30 yıl önce Menteşe mebusu seçildi; Cumhuriyet döneminde 23 yıl milletvekilliği ve üç ayrı bakanlık yaptı. Evliya Çelebi ve Cevat Şakir’in anlatımları da Bodrum’da narenciye ve mandalinanın Mandalinci ailesinden önce bulunduğunu gösteriyor.
Ulaştığımız Meclis kayıtları, akademik çalışmalar ve tarihî belgeler, Zeyyat Mandalinci için kullanılan “Bodrum’un ilk ve tek bakanı” unvanının gerçeği yansıtmadığını gösteriyor. Bodrum doğumlu Mustafa Hilmi Uran, Mandalinci’den yaklaşık 30 yıl önce Menteşe mebusu seçildi; Cumhuriyet döneminde 23 yıl milletvekilliği ve üç ayrı bakanlık yaptı.
“Bodrum tarihine yön veren, yarımadanın tarım ve siyaset kaderini değiştiren büyük devlet adamı Zeyyat Mandalinci’nin yaşam öyküsü… emsalsiz bir destan.”
xBodrum haber sitesinde Selda Öztürk imzasıyla yayımlanan “Bodrum’un İlk ve Tek Bakanı Zeyyat Mandalinci” başlıklı yazı bu sözlerle başlıyor.
Yazıda Mandalinci “Bodrum’un ilk ve tek bakanı” olarak tanıtılırken, ailesinin Bodrum’a ilk narenciye fidanlarını getirdiği ileri sürülüyor. Ancak siyasi tarih ve Bodrum’un narenciye geçmişine ilişkin kayıtlar, her iki iddianın da yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Mustafa Hilmi Uran, 1886 yılında Bodrum’un Eskiçeşme Mahallesi’nde doğdu. Babası İbrahim Edhem Efendi, 1908-1914 yılları arasında Bodrum Belediye Başkanlığı yaptı.
Mülkiye Mektebinden 1908 yılında mezun olan Uran; Menemen ve Çeşme kaymakamlıklarının ardından mülkiye müfettişi olarak görev yaptı.
Uran, 1919 seçimlerinde, o dönemde Muğla’nın idari adı olan Menteşe’den mebus seçildi. 12 Ocak 1920’de İstanbul’da açılan son Osmanlı Meclis-i Mebusanında Menteşe’yi temsil etti.
Uran, 23 Nisan 1920’de açılan Birinci TBMM’nin milletvekili değildi. Ancak son Osmanlı Meclis-i Mebusanındaki görevi, Bodrum doğumlu bir ismin Zeyyat Mandalinci’den yaklaşık 30 yıl önce milletvekili seçildiğini gösteriyor.
TBMM Arşivi’nde bulunan 1919 tarihli Menteşe Sancağı Meclis-i Mebusan seçim mazbatası. Mazbata ve arşiv kayıtları, Bodrumlu Mustafa Hilmi Uran’ın IV. dönem Menteşe mebusu seçildiğini belgeliyor. Kaynak: TBMM Arşivi, Meclis-i Mebusan Üyeleri Mazbataları
Son Osmanlı Meclis-i Mebusanının kapanmasının ardından bir süre Milas’ta yaşayan Uran, 1921 yılında Ankara’ya giderek Millî Mücadele yönetiminin verdiği görevi kabul etti.
29 Ekim 1921 ile 22 Temmuz 1923 tarihleri arasında Teke, yani Antalya mutasarrıfı olarak görev yaptı. Kurtuluş Savaşı devam ederken cephenin ihtiyaçlarının karşılanması ve sağlık hizmetlerinin yürütülmesiyle ilgilendi. Ardından Adana Valiliğine atandı.
Uran, yerel kimliğini siyasi söyleminin merkezine yerleştiren bir isimden çok, devletin ihtiyaç duyduğu yerde sorumluluk üstlenen bir görev adamıydı. Mustafa Hilmi Uran hakkındaki akademik çalışma
Mustafa Hilmi Uran, 1927’den 1950’ye kadar TBMM’nin III, IV, V, VI, VII ve VIII. dönemlerinde Adana ve Seyhan milletvekili olarak görev yaptı.
Yaklaşık 23 yıl kesintisiz milletvekilliği yapan Uran; TBMM Başkanvekilliği, CHP Meclis Grubu Başkanvekilliği, parti müfettişliği ve CHP İstanbul İl Yönetim Kurulu Başkanlığı görevlerinde de bulundu.
1946 yılında CHP Genel Sekreteri olan Uran, Kasım 1947’de CHP Genel Başkanvekilliğine seçildi. İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı döneminde üstlendiği bu görevi 1950 seçimlerine kadar sürdürdü.
Uran ayrıca üç ayrı bakanlık yaptı:
Bu görevlerin bugünkü karşılıkları Bayındırlık, Adalet ve İçişleri Bakanlıklarıdır.
Bodrum doğumlu Uran, 1930 yılında bakanlığa getirilerek Zeyyat Mandalinci’den yaklaşık 26 yıl önce Bakanlar Kurulunda yer aldı. Adana ve Seyhan’dan seçilmiş olması, Bodrum’un yetiştirdiği ilk bakan olduğu gerçeğini değiştirmiyor.
Zeyyat Mandalinci, 1915 yılında Bodrum’un Akçaalan köyünde doğdu. Demokrat Parti’den 1950, 1954 ve 1957 seçimlerinde Muğla milletvekili seçildi.
7 Mayıs 1956’da İktisat ve Ticaret Bakanlığına getirilen Mandalinci’nin görevi 30 Kasım 1956’da sona erdi. Yaklaşık yedi ay bakanlık yaptı.
Mandalinci, 1977 seçimlerinde bu kez Adalet Partisi’nden yeniden Muğla milletvekili seçildi. Dolayısıyla dört dönem milletvekilliği yaptı ancak Selda Öztürk’ün yazısında belirtildiği gibi bu dönemler kesintisiz değildi. İlk üç dönemi 1950-1960, son dönemi ise 1977-1980 yılları arasındaydı.
Selda Öztürk’ün yazısında, Zeyyat Mandalinci’nin büyüklerinden Mehmet Hilmi Bey’in Bodrum’a “ilk narenciye fidanlarını” getirdiği ileri sürülüyor. Devamında ise anlatı mandalina üretimine bağlanıyor.
Oysa narenciye; limon, turunç, portakal ve mandalina gibi turunçgillerin ortak adıdır. Bodrum’da narenciye yetiştirildiğine ilişkin kayıtlar 17. yüzyıla kadar uzanıyor.
Evliya Çelebi, 1671 yılında ziyaret ettiği Bodrum’da “bağ, bahçe, limon ve turunç” yetiştiğini aktarıyor. Bu kayıt, Mandalinci ailesine atfedilen dönemden yüzyıllar önce Bodrum’da narenciye bulunduğunu gösteriyor.
Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir Kabaağaçlı da Mavi Sürgün adlı eserinde, Bodrum ve köylerinde 700-800 dolayında mandalina ağacı bulunduğunu; mevcut turunçgil ağaçlarının çoğunun mübadeleden önce Rumlar tarafından dikildiğini anlatıyor.
Bu kayıtlar, Mandalinci ailesinin Bodrum mandalinasının yaygınlaşmasına katkı sağlamadığı anlamına gelmez. Ancak “Bodrum’a ilk narenciye fidanlarını getirdi” iddiası Evliya Çelebi’nin kaydıyla; “ilk mandalina fidanlarını getirdi” iddiası ise Cevat Şakir’in aktardığı mevcut ağaçlarla örtüşmüyor.
Zeyyat Mandalinci, Bodrum ve Muğla siyasetinin önemli isimlerinden biridir. Onu farklı kılan, Cumhuriyet döneminde Bodrum doğumlu olup Muğla’dan milletvekili seçildikten sonra bakanlığa getirilen ilk siyasetçi olmasıdır.
Ancak ulaştığımız kayıtların ortaya koyduğu sonuç açıktır:
Zeyyat Mandalinci ne Bodrum’dan çıkan ilk milletvekili ne de Bodrum’un ilk ve tek bakanıdır. Bodrum’un yetiştirdiği ilk bakan Mustafa Hilmi Uran; Cumhuriyet döneminde Bodrum doğumlu olup Muğla’dan seçilerek bakanlığa ulaşan ilk siyasetçi ise Zeyyat Mandalinci’dir.
